Miasto Oława 

 

Miasto Oława 

Oława przed wiekami

Oława, jedno z najstarszych miast dolnośląskich, powstała w miejscu gdzie Odra i jej dopływ -Oława zbliżając się do siebie, utworzyły bezpieczne i łatwe do obrony miejsce dla pierwszych osadników. Położona między dwoma rzekami, wśród borów i mokradeł wioska rybacka szybko się rozwijała. Tędy od wieków przebiegały ważne trakty handlowe i militarne z Wrocławia do Krakowa, tu znajdowała się również przeprawa przez Odrę.

Pierwsza wzmianka o osadzie Olawa (Olewa) pochodzi z pierwszego znanego dokumentu oławskiego wystawionego w roku 1149 przez Bolesława Kędzierzawego i potwierdzającego darowanie Oławy na rzecz opactwa św. Wincentego na Ołbinie we Wrocławiu. Darującym był Piotr Włostowic Dunin, namiestnik książęcy na Śląsk i wojewoda - (za czasów Bolesława Krzywoustego). W dokumencie występuje zwrot 'Olouam dedit', co po polsku znaczy: Oławę darował. W języku praindoeuropejskim temat *el lub *ol oznacza wodę. W 1206 roku Henryk Brodaty zamienił swe prawa do Psiego Pola na Oławę, i od tego czasu była ona w posiadaniu kolejnych książąt śląskich.

Na przełomie XII i XIII wieku pojawili się w Oławie osadnicy walońscy - tkacze. To właśnie im Oława zawdzięcza swój herb miejski - galijskiego koguta. Oława otrzymała prawa miejskie, najprawdopodobniej na prawie średzkim, w 1234 roku. Po raz pierwszy Oława została określona jako miasto (civitas) w dokumencie księcia Henryka V z roku 1291, określającym granice posiadłości miejskich. Bardzo cennym zabytkiem z tego okresu jest kościół parafialny Matki Boskiej Pocieszenia, o którym pierwsze informacje pochodzą z 1201 roku. Jedną z najstarszych części opisywanego kościoła jest gotyckie prezbiterium, przykryte sklepieniem gwiaździstym, wzniesione ok. 1300 roku. Wieża kościoła (neogotycka) ma wysokość 62 m i jest najwyższym obiektem w Oławie.

Po całkowitym zniszczeniu grodu, dokonanym przez Tatarów w 1241 roku, rozpoczął się szybki rozwój miasta. Zaczeła wówczas działać książęca mennica bijąca brakteaty z wizerunkiem oławskiego koguta. W 1282 roku mają miejsce pierwsze regulacje prawne w Oławie. Henryk IV wydał zezwolenie na budowę 12 kramów sukienniczych oraz przywilej korzystania z łak wód i ziemi uprawnej. W tym okresie Oława była już sporym miastem otoczonym fosą i murami, wybudowano zamek oraz kościoły św. Świerada i św. Błażeja. Kolejny władca Henryk V Gruby podzielił dzielnicę między synów i Oławę przejał Bolesław III zwany Rozrzutnym. Od tego czasu miasto należało do książąt legnicko-brzeskich. Wkrótce książę wraz z synami Ludwikiem i Wacławem złożył w 1329 i w 1331 hołd lenny Janowi Luksemburskiemu - królowi czeskiemu. Panowanie czeskie trwało aż do roku 1526. Rozkwit miasta i pierwsze klęski.

W 1310 Oława otrzymała od księcia Bolesława III prawo przymusu drogowego. Ważne zmiany przyniósł rok 1317, kiedy to powołano urząd burmistrza i rajców miejskich. Wkrótce podjęto decyzję o budowie ratusza miejskiego który ukończono w 1353 roku. W czasie wojen o tron czeski, pomiędzy Władysławem Jagiellończykiem i Maciejem Korwinem, w 1447 roku, pod murami Oławy doszło do bitwy w której zwyciężyła strona polska. Miasto wkroczyło w wiek XV bogate, dobrze prosperujace, dysponujące licznymi przywilejami. Wkrórce Oławę dotknęło pasmo klęsk. Wojny husyckie (1429) po raz drugi całkowicie zniszczyły miasto, w 1437 na skutek nieurodzaju nastąpiła klęska głodu i w konsekwencji epidemia dżumy. XVI wiek przyniósł kolejne klęski w 1502 wybuchł pożar, który zniszczył ponad połowę miasta. Ogółny rozwój gospodarczy w tej epoce pozwolił jednak na szybką odbudowę domów.

Rok 1574 przyniósł uchwalenie interesującego obowiązku - wprowadzono przymusową konsumpcję piwa wytwarzanego w Oławie - we wszystkich wsiach okręgu. Wkrótce na miasto spada kolejna plaga- powtórna epidemia dżumy (1588) która zdziesiątkowała ludność. Ratując miasto, stymulowano rozwój różnych dziedzin poprzez nowe przywileje, np. w 1589 roku przywileje otrzymali ślusarze i kowale, 1591 krawcy, 1592 - tkacze. Oława dzięki ówczesnym samorządom ma również tradycje papiernicze. Pierwszy młyn do produkcji papieru zbudowano w 1576 roku. W tym samym wieku w 1594 roku powstała pierwsza apteka miejska założona przez Friedricha Frisiusa. Ciekawym urządzeniem z opisywanego okresu jest, zamontowana 1597 roku, pierwsza pompa hydrauliczna, służąca zaopatrzeniu rezydencji księcia w wodę. Wcześniej woda była sprowadzana na zamek przez biegnący ćwierć mili rurociąg drewniany zasilany ze źródła na łące pod Gajem Oławskim. Nadmiar wody kierowano z zamku do miasta, a za użytkowanie ustanowiono podatek pod nazwą 'pieniądza rurowego' Wiek wojen Wiek XVII to również czas rozwoju, organizm miejski znacznie okrzepł podniósł dobrobyt.

W 1618 roku powołano do życia pierwszą regularną pocztę w mieście, w 1621, po 90-letniej przerwie otwarto starą mennicę. Wkrótce także Śląsk ogarnęła wojna trzydziestoletnia. W trakcie działań wojennych spłonął most przez Odrę i główny młyn. 19 maja 1634 pułkownik von Rostock zamknął się wraz z załogą na zamku, wcześniej podpalając miasto. To był największy pożar w historii miasta. Spłonęły wszystkie domy mieszczan w obrębie murów obronnych (133 budynki), ratusz, polski kościół, szkoła, plebania i wiele innych obiektów. Spalona Oława przez rok była miastem wyludnionym opustoszałym i praktycznie martwym. W 1637 rozpoczęto odbudowę ratusza-to przedsięwzięcie trwało wyjątkowo długo tym bardziej ze 17 czerwca 1642 oddziały szwedzkie pod dowództwem Jerzego Wrangla ponownie spaliły odbudowywany zamek, ratusz, splądrowały zamek i kościół.

Pomoc mieszkańcom przyniosło obsadzenie miasta przez oddziały szwedzkie pod dowództwem Szkota Jana Gunna. Ten zasłużony dowódca po śmierci został pochowany w krypcie kościoła MBP i tam znajduje się jego epitafium. Po zniszczeniach remont ratusza zakończono dopiero w 1667 roku. 25 marca 1673 książę Jerzy Wilhelm ofiarował władzom miejskim 500 talarów na koszty zainstalowania zegara na wieży ratuszowej. Zegar ukończono w 1718 roku - i w niezmienionej postaci działa on również dzisiaj. Oprócz wskazywania czasu, me-chanizm porusza także czterema figu-rami, uruchamianymi co kwadrans i o pełnych godzinach, upływ czasu jest rów-nież wybijany za pomocą XVII-wiecznego dzwonu. Największą atrak-cją są jednak umieszczone wysoko ru-chome figury. Słynna 'Śmierć z Oławy' porusza kosą, w zachodniej części wie-ży król Salomon porusza mieczem, obok obraca się kula obrazująca nieboskłon i księżyc. Kolejny zespół figur, to kogut goniący kury, symbol nawiązujący do herbu miasta. Inny przywilej tego okresu, mający na celu rozwój gospodarczy to prawo wolnego gorzelnictwa. Po śmierci ostatniego Piasta - Jerzego Wilhelma w 1675 roku, Oława jak i całe księstwo, przechodzi w ręce Habsburgów. Po śmierci księżnej Luizy w 1680 roku, znacznie pogorszyło się położenie protestantów na ziemi oławskiej, w ciągu kilku lat wykluczono ich z możliwości piastowania stanowisk we władzach miejskich. Sobiescy w Oławie W 1691 roku Jakub Sobieski, syn zwycięscy spod Wiednia - Jana III, otrzymał od cesarza Oławę jako zastaw za wypożyczenie 500 tys. florenów będących posagiem jego żony Jadwigi neuburskiej. Jakub wraz ze swym dworem przebywał w Oławie w latach 1698 - 1734, znacznie przyczyniając się do rozwoju miasta.

Wiek XVIII to czas niepewności i braku stabilizacji. Wojna siedmioletnia i powódź w 1757, która zerwała most na Odrze- to tylko niektóre kataklizmy. W 1704 roku Fryderyk II postanowił, że Oława nie będzie twierdzą i wkrótce rozpoczęto zasypywanie fos wokół miasta i zamku. W 1741 roku Oławę zajęły wojska pruskie, rozpoczynając długi okres panowania na Śląsku. Długi okres wojen śląskich, zatrzymał rozwój gospodarczy i wyczerpał ludność. Większe inwestycje rozpoczęto dopiero w latach siedemdziesiątych, poświęcając szczególna uwagę regulacji Odry i usprawnieniu żeglugi. W latach 1777-1789 przekopano na oławskim Zwierzyńcu kanał odrzański, a w latach 1782-83 zbudowano pierwszą śluzę. W tym czasie Oława miała ogółem 264 domy prywatne, w tym 155 w obrębie murów. Nadal pozostawały czynne dwie bramy miejskie(Brzeska, Wrocławska) i furta przyzamkowa.

Dobrym miernikiem rozwoju Oławy jest tempo wzrostu liczebności mieszkańców. W 1691 roku - 1600 mieszkańców, 1750 r. - 1800, 1780r. 2006. Przez ostatnie 30 lat XVIII wieku miasto nie spotkała żadna klęska (oprócz powodzi w 1779 roku ) - co znacznie przyspieszyło rozwój gospodarczy. kolejna powódź przyszła w lipcu 1804 roku, niszcząc cześć zabudowy miejskiej i przede wszystkim - cegielnię.

Długi okres spokoju i prosperity został przerwany przez rozpoczynającą się w październiku 1805 wojnę francusko- rosyjską, w której Prusy pozostawały sojusznikiem Rosji. W grudniu 1806 na polach między Godzikowicami i Ścinawą Francuzi rozbijają oddziały pruskie idące na odsiecz twierdzy wrocławskiej. Wojny napoleońskie nie zniszczyły Oławy, chociaż mogła nastąpić całkowita zagłada miasta, kiedy w 1806 roku pułkownik wirtemberski L'Estoque chciał podpalić miasto, ostatecznie odstępując od tego zamiaru.

Osiem lat ustawicznych przemarszów wojsk, kontrybucji, kwaterunków i innych świadczeń wojennych, wyniszczyły zasoby ludności i zubożyły miasto. Po zakończeniu kampanii napoleońskiej natychmiast rozpoczęto usuwanie zniszczeń. W 1813 roku odbudowano trzy przęsła mostu przez Odrę, ostatecznie nowy most zakończono dopiero w 1817 roku ponieważ wysiłek mieszczan zniweczyła kolejna powódź w czerwcu 1814 roku. W lutym 1815 zatrzymał się w Oławie, w Domu Stanowym przy rynku król saski wraz z całym dworem. Rozwój gospodarczy miasta

Po okresie wojen przeprowadzono szeroko zakrojone zmiany w zabudowie miasta. W 1815 roku zbudowano nową gorzelnię. W 1818 powstał w Oławie cmentarz żydowski, wybrukowano rynek i część ulic starówki. Większą uwagę zwrócono na ochronę przed pożarami. W 1819 zbudowano nową remizę strażacką i wyposażono strażaków w nowoczesną, pompę do wody. Najważniejszy był jednak nakaz wymiany dachów gontowych na pokrycia ceramiczne-dachówkowe. Wygląd miasta ulegał znacznym zmianom, rozebrano bowiem wiele bardzo starych budowli. W 1827 rozebrano szachulcowe ławy mięsne, w 1821 zlikwidowano bramę wrocławską i rok później - zabytkowy kościół polski. Wkrótce wyburzono również cześć zamku książęcego i w 1835 ostatnią istniejącą bramę - brzeską. Znajdujący się na oławskim rynku piękny ratusz zbudowano w 1823 roku, a już rok później odbyło się w nim posiedzenie rady miejskiej. Rynek oławski do dnia dzisiejszego zachował swój pierwotny układ i pomimo zniszczeń za-chowało się na nim wiele interesujących budynków. W kamieniczce położonej u wylotu ulicy Kościuszki urodził się bło-gosławiony ks. Bernhard Lichtenberg, je-den z najwybitniejszych oławian. Kolej-nym obiektem zabytkowym jest pałac Luizy, obecnie siedziba władz miejskich. Początkowo w tym miejscu znajdował się zamek książęcy, przebudowany następ-nie wg projektu włoskiego architekta Bernarda Niurona. W latach 1833-35 na terenie wyburzonego skrzydła zamku, zbudowano katolicki kościół św. Piotra i Pawła. W tym okresie założono również park miejski w południowej części miasta oraz zlokalizowano tam strzelnicę.

We wrześniu 1831 roku miasto dotknęła po raz kolejny wielka powódź w wyniku której wybuchła epidemia cholery - zmarło 165 osób. Jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach miasta było otwarcie 2 maja 1842 roku linii kolejowej z Wrocławia do Oławy. To było pierwsze połączenie kolejowe na terenie Polski w jej obecnych granicach. Była to również pierwsza linia na Śląsku. W tym samym okresie wybudowano na Odrze pierwszą z wielu oławskich śluz. Stale wzrastała liczba mieszkańców np. w 1836 roku ludność Oławy liczyła wraz z garnizonem 4734 mieszkańców. Od 1867 roku można było podróżować z Oławy do Wrocławia także stale pływającym po Odrze parostatkiem.

Druga połowa XIX wieku to gwałtowny rozwój przemysłu i przekształcenie Oławy w silny ośrodek przemysłowy. W 1853 roku powstaje fabryka krochmalu , także około roku 1856 huta bieli cynkowej, i wiele innych fabryk, m.in. kleju, mydła czy też maszyn rolniczych. W Oławie powstawały również meble i wyroby tytoniowe. Miasto rozwijało się dynamicznie, niezłe było również tempo budownictwa. ciekawym przykładem jest budowa kościoła ewangielicko-luterańskiego p.w. Św. Michała (obecnie kościół św. Józefa). Jego budowę rozpoczęto 28 marca 1877 a zakończono 9 września tego samego roku.

Pierwsze instalacje gazowe, służące także oświetleniu miasta powstały w 1854 roku, elektryfikacja przyszła nieco później w latach dziewięćdziesiątych. W 1884 roku powstała kolejna śluza na Odrze, a ,w 1898 dwa jazy na kanale młynówki. Ważną inwestycją była budowa nowoczesnego, stalowego mostu przez odrę w 1898. W tym okresie rozpoczęto również prace nad rozwojem sieci kanalizacyjnej miasta. W sierpniu 1881 roku, w wyniku uderzenia pioruna i trąby powietrznej, uległ zniszczeniu Chełm barokowej wieży kościoła przy rynku. Nową wieżę, istniejącą do czasów współczesnych, ukończono w 1886 roku. Jedną z większych katastrof XX wieku, powodujących zmiany w panoramie miasta, był pożar kościoła p.w. Piotra i Pawła w 1928 roku. Nowy wystrój tego kościoła powstał w 1934 roku, a w 1938 wybudowano wieżę. W 1927 roku rozbudowano stadion i pobliskie tereny rekreacyjne.

Miasto Oława nie doznało strat w czasie I wojny światowej (na frontach zginęło 2700 mieszkańców powiatu), natomiast II wojna przyniosła znaczne rozmiary zniszczeń, np. przemysł został zniszczony w prawie 60 %. Miasto utraciło wiele obiektów komunikacyjnych (wysadzono m.in. most przez Odrę), mieszkalnych i zabytkowych, Po wojnie szybko odbudowano przemysł. Budowa nowych osiedli mieszkaniowych Oławy to głównie lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte, (osiedla Chrobrego, Sobieskiego) obecnie trwa rozbudowa wielu osiedli domów jednorodzinnych i dużych nowych zakładów pracy. W 1992 roku Oławę opuściły ostatnie oddziały armii radzieckiej i miasto, po wielu latach przestało być siedzibą garnizonu. Ostatnie lata to także okres zagospodarowania terenów i obiektów pozostawionych przez Rosjan.



 


Liczba odwiedzin : 1067
Podmiot udostępniający informację : Starostwo Powiatowe w Oławie
Osoba wprowadzająca informację : Aleksander Kruk
Osoba odpowiedzialna za informację : Aleksander Kruk
Czas wytworzenia: 2003-09-29 13:54:49
Czas publikacji: 2003-09-29 13:54:49
Data przeniesienia do archiwum: Brak
Data realnego wytworzenia informacji: Brak danych